Ο ΜΟΤΣΑΡΤ ΚΑΙ Η ΟΠΕΡΑ

Ο Διαφωτισμός γέννησε τις ιδέες που αποτέλεσαν τις βάσεις της μοντέρνας σκέψης. Επηρεάσθηκε από τις προοδευτικές αντιλήψεις που χαρακτήριζαν την αστική τάξη και από την βαθμιαία άνοδο της εμπορικής μεσαίας τάξης, των επιχειρηματιών και του καπιταλισμού. Στόχος του υπήρξε η λογική, ακριβής και εξαντλητική ανάλυση. Σκοπός του, ο κριτικός έλεγχος και η θεωρητική σαφήνεια για το καθετί.

Με τον Διαφωτισμό είναι δυνατό να μιλήσουμε για ανθρώπινα δικαιώματα, όχι τόσο στην ευρωπαϊκή θεσμική ή καθημερινή πρακτική, στη ζωή της νομοθεσίας και της καθημερινής ζωής, αλλά περισσότερο σαν ένα νέο πολιτικό αγαθό που γεννήθηκε μέσα από πολύ πικρές ευρωπαϊκές εμπειρίες και εκφράστηκε από την ευρωπαϊκή διανόηση και σοφία της εποχής.

Είναι η εποχή που αστική τάξη θα εμπεδώσει ιστορικά την αυτοσυνειδησία της. Το εμπόριο, σύμφωνα με την αστική προοπτική, θα αντικαταστήσει τον πόλεμο (συστατικό μέρος του τρόπου ζωής της φεουδαλικής αριστοκρατίας) ως μορφή επικοινωνίας ανάμεσα στα έθνη. Σε συνδυασμό με τις αγροτικές μεταβολές και τα προμηνύματα της βιομηχανικής επανάστασης, θα ευνοήσει την εδραίωση της σημασίας της αστικής τάξης στη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Οι κλασικές αστικές επαναστάσεις (η Αγγλική του 17ου αιώνα, η Γαλλική του1789 και ο πόλεμος ανεξαρτησίας των Η.Π.Α. τον 18ο αιώνα) στρέφονται κατά των παρηκμασμένων φεουδαρχικών κοινωνιών, που αποτελούν εμπόδιο στην ανάπτυξη της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας.

Οι νέες μορφές στη μουσική: σχέση ευδαιμονίας και επιστήμης.

Μετά το 1750, τα ιδεώδη του Διαφωτισμού αρχίζουν να είναι εμφανή και στην καλλιτεχνική δημιουργία που προσπαθεί να αντισταθεί στον οίστρο, τον αισθησιασμό και στην υπερβολή του μπαρόκ, αναζητώντας την απλότητα και τη φυσικότητα.

Στη μουσική, επικρατεί το ομοφωνικό στιλ.

Με την θεωρητικοποίηση των όρων της αρμονίας – σαν απόδειξη της σχέσης ευδαιμονίας και επιστήμης – η μουσική δεν είναι πλέον μόνο ένα φυσικά τακτοποιημένο σύνολο. Της επιβάλλεται η κυριαρχία του ορθού λόγου και της επιστημονικής παράστασης του κόσμου.

Κυριαρχεί η γερμανική ενόργανη μουσική. Τα όργανα, τόσον καιρό παραγνωρισμένα, κατέχουν απ’ εδώ κι εμπρός μια θέση τιμητική και γεννούν μια καινούργια μουσική φιλολογία, εξαιρετικά εκλεπτυσμένη.1

Η «Σχολή της Βιέννης»2 θα επιβάλει το «κλασικό ύφος», με τη φόρμα σονάτας, “ένα σύνθετο τρόπο μετρήσεων, συμμετριών και αναλογιών.”3 Φράσεις και τμήματα οργανώνονται βάσει συγκεκριμένου σχεδίου που χαρακτηρίζεται από διαλεκτική αντίθεση των «θεμάτων».

Η κατασκευή αυτή κατέληξε στην κλασική φόρμα της σονάτας, μορφή που θα εφαρμοστεί τόσο στα έργα για όργανο, όσο και σε άλλα έργα που εμφανίζονται εκείνη την εποχή -τρίο, κουαρτέτο, συμφωνίες κλπ- και θα αποτελέσει “τον κυριότερο εκφραστή της κλασικής μουσικής γλώσσας”.4

Ο Χάιντν είναι ο θεμελιωτής της φόρμας σονάτας.5 Είναι επίσης υπεύθυνος για την καθιέρωση της συμφωνίας ως μιας από τις μεγάλες μουσικές μορφές της κλασικής μουσικής τέχνης. Αψηφώντας την παράδοση, απαλλάσσει την συμφωνία από το ιταλικό πάθος και την στηρίζει σε λαϊκότροπα θέματα.6 Καινοτομεί, εισάγοντας τη θεματική ανάπτυξη: επιλέγει κάποια μοτίβα του θέματος, τα επεξεργάζεται και τα μεταβάλλει σε πλατιές φράσεις με δραματικές αντιθέσεις.

Η θεματική ανάπτυξη, στις συμφωνίες του Χάιντν, βρίσκεται κυρίως στο πρώτο μέρος. Στο αργό τους μέρος, εισάγει την παραλλαγή.

Το λεπτολογημένο ρυθμικό στοιχείο στο έργο του βασίζεται σε ορισμένες μαθηματικές σχέσεις που κάνουν τις περιόδους ανισομερείς – πρακτική που θα γίνει κύριο χαρακτηριστικό των μεγάλων κλασικών συνθετών.

Η όπερα, “όπλο” της αστικής τάξης.

Η εξέλιξη της όπερας επηρέασε το επίπεδο της κοινωνικής αυτοσυνείδησης της μουσικής. Υπήρξε το πεδίο ενός αγώνα που όχι μόνο εξέφρασε την αντίθεση της παραδοσιακής κοινωνίας με την αναδυόμενη τάξη πραγμάτων αλλά, παρουσίασε την αντίθεση δυο κοσμοθεωριών, δυο διαφορετικών αντιλήψεων για τον ίδιο τον πολιτισμό. Οι αστοί ήθελαν να εμφανιστούν και ως φορείς ενός ανώτερου πολιτισμού, μιας πληρέστερης ηθικής, μιας ωραιότερης αισθητικής αντίληψης του κόσμου. Στο χώρο της όπερας, που θεωρείτο προνομιακός χώρος της αριστοκρατίας, έδωσαν τη μάχη τους.

Ο σκεπτόμενος Μότσαρτ

Ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ (1756-1791), πήρε τα πρώτα του μαθήματα από τον πατέρα του, Λεοπόλδο Μότσαρτ, βιολονίστα, συνθέτη και καλό παιδαγωγό. Χαρισματικό παιδί, γράφει τις πρώτες του συνθέσεις το 1762. Από την ίδια χρονιά μέχρι το 1766 θα ταξιδέψει διαδοχικά, μαζί με τον πατέρα του και την αδερφή του Μαρία-Άννα (ή Νανέρλ) στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Αγγλία και την Ολλανδία.

Ο κόσμος, που την εποχή εκείνη βίωνε τα ανθρωπιστικά ιδανικά του Διαφωτισμού και είχε ενστερνισθεί την ιδέα περί πρωτογενούς μεγαλοφυΐας, τον αγκάλιασε με ενθουσιασμό.

Τα ταξίδια του θα συνεχισθούν. Μαζί και οι γνωριμίες με τους μεγάλους δάσκαλους της εποχής. Έχοντας ήδη γνωρίσει στο Λονδίνο τον Γιόχαν Κρίστιαν Μπαχ (το 1764 και το 1765), θα συναντήσει στην Ιταλία τον Πιτσίνι, τον Σαμαρτίνι και τον πατέρα Μαρτίνι (το 1769).

Στο δεύτερο ταξίδι του στο Παρίσι, (Μάρτιος-Σεπτέμβριος 1777), ο Μότσαρτ θα βρεθεί στο κέντρο του γαλλικού Διαφωτισμού, μια δεκαετία πριν τη Γαλλική Επανάσταση. Θα γνωρίσει το περιβάλλον των σαλόν, τις επαναστατικές ιδέες, τις μουσικοαισθητικές διαμάχες, τις ριζοσπαστικές –για την εποχή- αστικές ιδέες και όλο τον μικτό και συχνά αντιφατικό κόσμο των υψηλών αξιών αλλά και του έντονου σκεπτικισμού. Πολλοί θεωρούν αυτό το ταξίδι καταλυτικό για τον σκεπτόμενο Μότσαρτ. Ήδη όμως, ο συνθέτης αισθανόταν ένα είδος πολιτισμικής νοσταλγίας: αναφερόταν όλο και πιο συχνά στον εαυτό του ως γερμανό καλλιτέχνη, γεγονός που προϊδεάζει για την προσχώρησή του στον γερμανικό κλασικισμό.

Το 1781, λοιπόν, μετά από μια σειρά ταξιδιών σε χώρους με υψηλή μουσική καλλιέργεια που έδωσαν σημαντική ώθηση στη συνθετική του δραστηριότητα, εγκαθίσταται στη Βιέννη. Εκεί συναντά τον Χάιντν και παντρεύεται την Κοστάντς Βέμπερ.

Το πλούσιο έργο του, περιλαμβάνει κονσέρτα για βιολί, κονσέρτα για πιάνο, σερενάτες, συμφωνίες, εκκλησιαστική μουσική, όπερες. Στο σύνολό του, αντικατοπτρίζει μια αντίληψη του κόσμου μέσα από τις αισθήσεις και όχι μέσα από τα βιώματά του.

Αυθορμητισμός και τελειότητα συμβαδίζουν στο έργο του.

Αφομοίωσε την τεχνική της εποχής του, αγγίζοντας όμως την πρωταρχική ουσία της μουσικής και αναδημιουργώντας τις δομικές μορφές “εκ των έσω”. Χρησιμοποίησε με ευκολία ιδιώματα αντίθετα και ασυμβίβαστα., δίχως να επηρεασθεί η δική του προσωπικότητα ή να αλλοιωθεί η ουσία της έκφρασης. Στη μουσική του συνυπάρχουν τρυφερότητα και βία, τραγικότητα και χαριεντισμός, κομψότητα και σκληρότητα, αφέλεια και σοβαρότητα, χάρη, ονειροπόληση και πάθος, σαγήνη και απελπισία. Συνυπάρχει το μεγαλειώδες με το μικροπρεπές.

Κάθε εποχή θα προσεγγίσει με τον δικό της τρόπο το έργο του Μότσαρτ.

Ο Ρομαντισμός θα επιλέξει και θα τονίσει μόνο ορισμένες πλευρές της προσωπικότητάς του.

Ο 19ος αιώνας εξοικειώθηκε σταδιακά με το σύνολο του έργου του, όμως η ουσιαστική επαφή μας με το έργο του, έγινε τον 20ο αιώνα με την έκδοση των απάντων του, με τις πολυάριθμες ηχογραφήσεις και εκτελέσεις έργων του, με τις εκτενείς μελέτες για τη ζωή και το έργο του.

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που -δίχως να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη πως το έργο του είναι προϊόν μιας υψηλής σκέψης- θεωρούν τον Μότσαρτ αποκλειστικά μουσική μεγαλοφυΐα. Άλλοι, αναγνωρίζουν αυτή την υψηλή σκέψη περιορίζοντάς την στην τεχνική, μορφική δεξιότητα.

Όμως, ο Μότσαρτ είναι προφανές ότι πρέπει να αντιμετωπίζεται ως σκεπτόμενος καλλιτέχνης.

Ήταν ένας εύθυμος άνθρωπος. Η ιδιοσυγκρασία του όμως δεν ήταν απλοϊκή. Την πνευματική εξέλιξη του Μότσαρτ θα μπορούσαμε να την περιγράψουμε ως διπλή αναζήτηση: Αναζήτηση της υπέρβασης του ρασιοναλισμού και, παράλληλα, αναζήτηση της συναισθηματικής φυσικότητας. Η άγρια, η σκοτεινή του πλευρά προκαλεί δέος. Στο έργο του, φιλοσοφικές ιδέες αποκτούν συγκεκριμένο αισθητό και αισθητικό χαρακτήρα. Μέσα σ’ αυτό, αντανακλώνται οι απόψεις του Διαφωτισμού, όμως παράλληλα υπάρχει και σημαντική κριτική τους: υπάρχει η ρήξη με το παραδοσιακό αλλά και η ανανεωτική επιστροφή σε αυτό. Κι εδώ, ίσως, βρίσκεται η πνευματική του υπεροχή: αντιπαραθέτει στην παράδοση το κριτικό πνεύμα του Διαφωτισμού, ενώ παράλληλα χρησιμοποιεί στοιχεία της παράδοσης εναντίον των υπεραισιόδοξων διαφωτιστικών προσδοκιών.

Advertisements

One thought on “Ο ΜΟΤΣΑΡΤ ΚΑΙ Η ΟΠΕΡΑ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s